ЖАЙРЕМ КЕНОРНЫНДА ЖАРЫЛЫС ЖҰМЫСТАРЫ КЕЗІНДЕ КЕННІҢ ЖОҒАЛЫМДАРЫ МЕН ҚҰНАРСЫЗДАНУЫН ЕСКЕРЕ ОТЫРЫП, ТАУЖЫНЫСТАРДЫҢ ЖЫЛЖУЫ ЖӘНЕ КЕН САПАСЫН БАҚЫЛАУ

Мақала карьерлерде кен сапасын бақылау тұрғысынан жарылыс жұмыстары кезінде таужыныстардың жылжуын бақылаудың (BMM) экономикалық тиімділігін талқылайды. Жарылыс жұмыстары кезінде таужыныстардың жылжуы карьерлерде кен сапасын тиімді бақылауға кедергі келтіретін негізгі факторлардың бірі. Жарылыс кезіндегі есепке алынбаған ығысулар жиі кеннің құнарсыздануына, алынатын кеннің жоғалуына және қате классификацияға әкеліп соғып, нәтижесінде өңдеу мен экономикалық тиімділікті төмендетеді. Зерттеу жарылыс нәтижесінде пайда болатын таужыныс жылжуының табиғаты стохастикалық екендігіне және оны тек детерминистік модельдеу арқылы сенімді түрде қайта жаңғырту мүмкін еместігіне негізделген. Сондықтан жоғары дәлдіктегі сапаны бақылау үшін кен орнында тікелей өлшеулер жүргізу қажет. Жарылыс блогындағы бірнеше бақылау нүктесінен үшөлшемді ығысу векторларын тіркеу арқылы BMM жүйесі жарылыстан кейін кен шекараларын дәлірек қалпына келтіруге мүмкіндік береді. Бұл көпнүктелі тәсіл кеңістіктік өзгергіштікті ескереді және қазу жұмыстарына дейінгі құрам жоспарларын түзету үшін сенімді негіз ұсынады. 2024 ж. Жайрем кен байыту комбинатында BMM жүйесінің пилоттық енгізілуі жүзеге асырылды, ал қазіргі уақытта бұл жүйе Қазақстандағы бірнеше тау-кен компаниясында қолданылуда. Жайрем кен орнынан алынған деректерді пайдалана отырып, зерттеу бақылаусыз таужыныс ығысуының операциялық салдарын, соның ішінде кеннің жоғалуын, құнарсыздануын және қате классификацияны сандық түрде бағалайды. Нәтижелер бос жыныстар мен кен арасындағы шекараларды дәлірек анықтау ресурс тиімділігін арттырып, пайдалылықтың тікелей өсуіне ықпал ететінін көрсетеді. Осы нәтижелер негізінде мақалада жарылысты бақылау жүйелеріне инвестициялық шешімдерді қолдауға арналған қаржылық шығындарды бағалау құралы ұсынылады. Бұл құрал операторларға BMM енгізудің шығын-пайда арақатынасын жүйелі түрде бағалауға және сапаны бақылау стратегияларын кең экономикалық шеңберде оңтайландыруға мүмкіндік береді.

1. Carrasco, C., Keeney, L., Napier-Munn, T., Bode, P. Unlocking additional value by optimizing communication strategies to process Grade Engineering streams. Minerals Engineering, 103, 2–10 (2017). https://doi.org/10.1016/j.mineng.2016.07.020.

2. Navarro, J., Seidl, T., Hartlieb, P., Sanchidrián, J., Segarra, P., Couceiro, P., Schimek, P., Godoy, C. Blastability and ore grade assessment from drill monitoring for open pit applications. Rock Mechanics and Rock Engineering, 54, 3209–3228 (2021). https://doi.org/10.1007/s00603-020-02354-2.

3. Akbar, S., Abdolmaleki, M., Ghadernejad, S., Esmaeili, K. Applying knowledge-based and data-driven methods to improve ore grade control of blast hole drill cuttings using hyperspectral imaging. Remote Sensing, 16, 2823 (2024). https://doi.org/10.3390/rs16152823.

4. Díaz, A., Fernández, C., Álvarez, I. Grade control in one of the biggest open pit mines in Europe: Corta Atalaya, Riotinto. Minerals, 15 (2025). https://doi.org/10.3390/min15010044.

5. Dimitrakopoulos, R., Godoy, M. Grade control based on economic ore/waste classification functions and stochastic simulations: examples, comparisons and applications. Mining Technology, 123, 90–106 (2014). https://doi.org/10.1179/1743286314Y.0000000062.

6. Thornton, D. The implications of blast-induced movement to grade control (2009).

7. Rogers, W. Understanding blast movement to optimise grade control practices at the Ahafo Gold Mine in Ghana (2014). https://doi.org/10.14264/uql.2014.322.

8. Eshun, P., Dzigbordi, K. Control of ore loss and dilution at AngloGold Ashanti Iduapriem Mine using blast movement monitoring system. Ghana Mining Journal, 16, 49–59 (2016). https://doi.org/10.4314/gm.v16i1.6.

9. Hmoud, S., Kumral, M. Risk-based optimization of post-blast dig-limits incorporating blast movement and grade uncertainties with multiple destinations in open-pit mines. Natural Resources Research, 34, 193– 214 (2024). https://doi.org/10.1007/s11053-024-10428-z.

10. Tordoir, A., Weatherley, D., Onederra, I., Bye, A. A new 3D simulation framework to model blast induced rock mass movement using physics engines. In: Proceedings of the Ninth International Symposium on Rock Fragmentation by Blasting (Fragblast), Granada, Spain, pp. 381–388 (2009).

11. Fitzgerald, M., York, S., Cooke, D., Thornton, D. Blast monitoring and blast translation – case study of a grade improvement project at the Fimiston Pit, Kalgoorlie, Western Australia. In: Proceedings of the Eighth International Mining Geology Conference, Queenstown, New Zealand, pp. 285–297 (2011).

12. Thornton, D. The application of electronic monitors to understand blast movement dynamics and improve blast designs. In: Proceedings of the Ninth International Symposium on Rock Fragmentation by Blasting (Fragblast), Granada, Spain, pp. 287–300 (2009).

13. Yang, R.L., Kavetsky, A.P. A three dimensional model of muckpile formation and grade boundary movement in open pit blasting. International Journal of Mining and Geological Engineering, 8, 13–34 (1990).

14. Malchenko, E., Roman, A., Portnov, V., Askarova, N. Peculiarities of the formation of the Zhailma volcano-tectonic deep. Naukovyi Visnyk Natsionalnoho Hirnychoho Universytetu (2023). https://doi.org/10.33271/nvngu/2023-1/026.

15. Bilimova, I.S., Ponomareva, E.V., Ponomareva, M.V. Studying hydrogeological conditions for the purpose of developing methods of drying the walls of the Zhairem deposit Dalnezapadny site. Trudy Universiteta, 1(94), 170–175 (2024). https://doi.org/10.52209/1609-1825_2024_1_170.