ӨМІР СҮРУ ДЕҢГЕЙІ ЖОҒАРЫ ЖӘНЕ АЗАМАТТАРДЫҢ ҚАТЫСУЫ ЖОҒАРЫ ҚАЛАЛАРДЫҢ ОЗЫҚ ТӘЖІРИБЕЛЕРІН САЛЫСТЫРУ

Бұл мақалада халықаралық эталондық жүйелердің салыстырмалы талдауы және олардың қала тұрғындарының өмір сүру мүмкіндігі мен азаматтардың қатысуын бағалауда қолданылуы қарастырылады. Зерттеу негізгі жаһандық индекстерді – Economist Intelligence Unit (EIU), Mercer, PwC, TUWien Smart City Model, MIT Treepedia және Ұлттық қалалар лигасын (NLC) – қалалардың салыстырмалы бағалауындағы басым тенденциялар мен жіктеу үлгілерін анықтау мақсатында жүргізілді. Бенчмаркинг тәжірибесінің төрт негізгі түрі айқындалды: көпфакторлы индекстер, бір индикаторлы рейтингтер, тақырыптық аналитикалық шолулар және диагностикалық көрсеткіштер. Алматы қаласы бойынша Қазақстанның эмпирикалық жағдайлық зерттеуі халықаралық тәжірибені жергілікті контекстке бейімдеу ерекшеліктерін көрсетеді. 2020–2023 жж. аралығында бюджеттік бағдарлама аясында, ең алдымен, көгалдандыру, инфрақұрылым және қоғамдық қауіпсіздік бағыттарында 1500-ден астам бірлескен жобалар іске асырылды. Нәтижелер цифрлық басқару платформаларының (Open Almaty, iKomek, Almaty Urban Center) азаматтық белсенділікті арттыратынын, алайда цифрлық қолжетімділік теңсіздігімен шектелетінін көрсетеді. Зерттеу бенчмаркингтің қалалардың өмір сүру мүмкіндігі мен инклюзивтілігін арттыруда тиімді басқару және бағалау құралы ретінде қызмет ететінін дәлелдейді. Алматы мысалы қалалардың тұрақты трансформациясын ынталандыру үшін озық әлемдік тәжірибелерді, деректерге негізделген басқаруды және қатысушылық тәсілдерді біріктіру әлеуетін айқын көрсетеді.

1. Acuto, M. Taking urban rankings seriously: Engaging with the practice of city benchmarking in global urbanism. IJURR. (2021).

2. Shin, Y., Park, J., Lee, S. A systematic analysis of digital tools for citizen participation. Government Information Quarterly, 41(3),102092 (2024). https://doi.org/10.1016/j.giq.2024.102092. URL: https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0740624X24000467 .

3. Asimakopoulos, G., Chatzidimitriou, K., Theodoridis, P. Impact of Information and Communication Technologies on Democratic Processes and Citizen Participation. Societies,15(2), 40 (2025). https://doi.org/10.3390/soc15020040. URL: https://www.mdpi.com/2075-4698/15/2/40 .

4. Leclercq, B., Rijshouwer E. Enabling citizens’ right to the smart city through the co-creation of digital platforms.Urban Transformations, 4(1), 10 (2022). https://doi.org/10.1186/s42854-022-00030-y. URL: https://urbantransformations.biomedcentral.com/articles/10.1186/s42854-022-00030-y .

5. E-government mechanisms to enhance the participation of citizens.Technology in Society, 70, 101988 (2022) https://doi.org/10.1016/j.techsoc.2022.101988. URL: https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0160791X22001191 .

6. Santini, R. Online platforms for citizen participation: meta-synthesis of case studies. Communications, 41(2) (2019). URL: https://journals.openedition.org/cs/1917.

7. Tleppayev, A. Digitalisation and energy: world experience and evidence of correlation from Kazakhstan. Economic Annals-XXI, 176(3–4), 56–64 (2019). https://doi.org/10.21003/ea.V176-06.

8. Digel, I., Mussabalina, D., Urdabayev, M., Nurmukhametov, N., Akparova, A. Evaluating development prospects of smart cities: cluster analysis of Kazakhstan’s regions. Problems and Perspectives in Management, 20(4), 76–87 (2022). https://doi.org/10.21511/ppm.20(4).2022.07.

9. UN-Habitat. World Cities Report 2020: The Value of Sustainable Urbanization. Nairobi: United Nations Human Settlements Programme, 2020.

10. Corporate Knights. 2023 Sustainable Cities Index Report. Toronto: Corporate Knights, 2023. URL: https://www.corporateknights.com.

11. World Economic Forum. The Urban Mobility Scorecard Tool 2023. Geneva: WEF, 2023. URL: https://www3.weforum.org .

12. Milken Institute. Best-Performing Cities 2024. Santa Monica: Milken Institute, 2024. URL: https://milkeninstitute.org .

13. Resonance Consultancy. World Best Cities Report 2024.Vancouver: Resonance Consultancy, 2024. URL: https://www.baeventures.com .

14. Economist Impact. Resilient Cities Index 2023. London: Economist Group, 2023. URL: https://www.preventionweb.net .

15. City of Almaty Budget Portalю URL: https://budget.open-almaty.kz (accessed: 02.10.2025).

16. Open Almaty. Official portal of the city of Almaty. URL: https://open-almaty.kz (accessed: October 28, 2025).

17. Akimat of Almaty. Annual reports on the implementation of the “Participatory Budget” project for 2020–2023. Almaty: Official website of the Akimat, 2020–2023. URL: https://almaty.gov.kz (accessed: October 28, 2025).

18. Urban Forum Kazakhstan. Analytical reports on urban development and citizen engagement. URL: https://urbanforum.kz (02.10.2025).

19. AlmatyBike. Public Bicycle Sharing System Overview. URL: https://almatybike.kz.

20. Almaty City Transport Department. Transition to Electric Public Transport: Strategy and Implementation 2022–2025.Almaty: City Mobility Office. URL: https://alatransit.kz .

21. Akimat of Almaty. Green Almaty Program Implementation Report, 2021–2023. Almaty: Department of Natural Resources and Environmental Regulation. URL: https://almaty.gov.kz .

22. IQAir. 2023 World Air Quality Report. URL: https://www.iqair.com/world-air-quality-report.

23. Urban Forum Kazakhstan. Recommendations for sustainable urban mobility in Almaty. URL: https://urbanforum.kz.

24. Rahbarianyazd, R. Human-Centric Smart Cities for Inclusive and Ethical Urban Development. Smart Design Policies, 1(1),15–22 (2024). https://doi.org/10.38027/smart-v1n1-3.

25. Noori, N., Hoppe, T., & de Jong, M. (2020). Classifying Pathways for Smart City Development: Comparing Design, Governance and Implementation in Amsterdam, Barcelona, Dubai, and Abu Dhabi. Sustainability, 12(10), 4030. https://doi.org/10.3390/su12104030.