НАРЫН ПРОФИЛІНІҢ ГЕОЭЛЕКТРЛІК МОДЕЛЬДЕРІНІҢ ЭВОЛЮЦИЯСЫ ЖӘНЕ ТАРИХИ ТҰРЫСТАҒЫ ЖЕР СІЛКІНІСТЕРІНІҢ ТАРАЛУЫМЕН САЛЫСТЫРУ

NARYN геоэлектрлік моделі Орталық Тянь-Шань арқылы 76° E меридианы бойымен Қазақ қалқанынан Тарим платформасына дейін созылып, құрлықтық Азиядағы ең ұзын көлденең қималардың бірі саналады. Бұл мақалада 1999–2000 және 2005 жылдардағы магнитотеллурлық (MT) зондтауларға негізделген геоэлектрлік модельдерге тарихи шолу жасалған. Әртүрлі алгоритмдерді қолдана отырып, осы деректер негізінде құрылған екі инверсиялық модель ұсынылған: дискретті тегістелген NARYN-RLM моделі және бөліктік үздіксіз NARYN-INV2D моделі. 1980–2022 жж. арналған жергілікті жер сілкіністерінің каталогы қарастырылады. Жер қыртысының өткізгіштігі мен жер сілкіністері тереңдігінің таралуы арасындағы бұрын анықталған байланысты қайта қарау үшін төрт аймақтық және жаһандық сейсмикалық каталогтан алынған гипоцентрлік таралулар эталондық көлденең қимаға қабаттастырылған. Әлсіз сейсмикалықтық негізінен жер қыртысының ортаңғы және төменгі өткізгішінің жоғарғы шекарасынан жоғары шоғырланғаны, ал ең күшті оқиғалар жер қыртысының кедергілі, шоғырланған блоктарында немесе олардың өткізгіш аймақтармен жанасуында топтастырылғаны атап өтілген.

1. Buslov, M. M., De Grave, J., Bataleva, E. A., Batalev, V. Yu. Cenozoic tectonic and geodynamic evolution of the Kyrgyz Tien Shan Mountains: a review of geological, thermochronological and geophysical data. J. Asian Earth Sci., 2007, 29, 205–214.

2. Bielinski, R.A., Park, S.K., Rybin, A., Batalev, V., Jun, S., Sears, C. Lithospheric heterogeneity in the Kyrgyz Tien Shan imaged by magnetotelluric studies. Geophys. Res. Lett., 2003, 30, 1806, https://doi.org/10.1029/2003GL017455.

3. Berdichevsky, M.N., Golubtsova, N.S., Pushkarev, P. Yu., Sokolova, E.Yu., Varentsov, I.M., Baglaenko, N.V., Rybin, A.K., Batalev, V.Yu., Matyukov, V.E. Geoelectric section of the Central Tien Shan: analysis of magnetotelluric and magnetovariational responses along the Naryn geotraverse. Izv. Phys. Solid Earth, 2010, 46, 679–697.

4. Varentsov, Iv.M. Robust methods of joint inversion of magnetotelluric and magnetovariational data in piecewise-continuous media. In Electromagnetic Studies of the Earth’s Interior, Nauchny Mir, Moscow, 2005, 54–75 (in Russ.).

5. Varentsov, Iv.M. Joint robust inversion of magnetotelluric and magnetovariational data. In Electromagnetic Sounding of the Earth’s Interior (ed. Spichak, V.), Elsevier, Amsterdam, 2007, 189–222.

6. Rybin, A.K., and Kostyuk, A.D. On the relationship between the present-day deformation field and the deep electrical conductivity structure of the Central Tien Shan from GPS and MT data. Proc. Voronezh State Univ., Ser. Geol., 2008, 2, 165–175 (in Russ.).

7. Rybin, A.K., Bataleva, E.A., Nepeina, K.S., Matyukov, V.E. Volumetric and spatial segmentation of the Tien Shan lithosphere according to geophysical data. Geodyn. & Tectonophys., 2021, 12(3), 508–543, https://doi.org/10.5800/GT-2021-12-3-0537 (in Russ.).

8. Bataleva, E.A., Batalev, V.Yu. Rybin, A. K. Relationship between conductivity anomalies, velocity characteristics and the seismic regime of the Central Tien Shan lithosphere. Litosphere Russia, 2015, 5, 81–89 (in Russ.).

9. Zarochentsev, A.K. Analysis of magnitotelluric data errors deviation in dependence of time of day on Baltic shield on results of BEAR data statistical processing. Vestnik Sankt-Peterburgskogo Universiteta, Fizika, Khimiya, 2009, 2, 42–52 (in Russ.).

10. Zorin, N., Aleksanova, E., Yakovlev, D., Shimizu, H. Validity of the dispersion relations in magnetotellurics: Part I – theory. Earth, Planets and Space, 2020, 72(1), 9. https://doi.org/10.1186/s40623-020-1133-4.

11. Egbert, G.D., and Booker, J.R. Robust estimation of geomagnetic transfer functions. Geophysical Journal of the Royal Astronomical Society, 1986, 87, 73–194.

12. Savin, M.G. On resolution of the method of directional magnetotelluric soundings. Solar-Terrestrial Physics, 2015, 1(4), 82–85. https://doi.org/10.12737/13284 (in Russ.).

13. Gómez-Treviño, E., Muñiz, Y., Cuellar, M., Calderón-Moctezuma, A. Invariant TE and TM magnetotelluric impedances: application to the BC87 dataset. Earth, Planets and Space, 2018, 70, 133. https://doi.org/10.1186/s40623-018-0900-y.

14. Dmitriev, V.I. On multidimensional inverse problems of electromagnetic sounding. Vestnik Moskovskogo Universiteta, Seriya 15: Vychislitel’naa Matematika i Kibernetika, 2006, No. 3, 43–49 (in Russ.).

15. Denisov, A.M., and Dmitriev, V.I. Inverse and ill-posed problems. Vestnik Moskovskogo Universiteta, Seriya 15: Vychislitel’naa Matematika i Kibernetika, 2005, S, 23–30 (in Russ.).

16. Inversio Software by Nord-West Ltd. 2023. URL: https://nw-geophysics.com/inversio. Accessed on 07.07.2026.

17. Ning, K., Dong, H., Guo, C. Automatic assessing and masking algorithms for electromagnetic transfer functions based on machine learning methods. Journal of Applied Geophysics, 2025, 244, 105989. https://doi.org/10.1016/j.jappgeo.2025.105989.