ТҰРАҚТЫ ЖӘНЕ ТРАНЗИЕНТТІ ЖОҒАРЫ МАССАЛЫ РЕНТГЕНДІК ҚОС ЖҮЙЕЛЕРДІҢ РЕНТГЕНДІК ЖАРЫҚЫРАУЫН САЛЫСТЫРМАЛЫ ТАЛДАУ

Жоғары массалы рентгендік қос жүйелер (HMXB) рентген сәулесін дерлік үздіксіз әрі салыстырмалы түрде тұрақты шығаратын тұрақты көздерге, сондай-ақ уақыттың басым бөлігінде тыныш күйде болып, тек белгілі бір кезеңдерде ғана қуатты рентгендік жарқылдар көрсететін транзиентті көздерге бөлінеді. Бұл жұмыстың мақсаты – HMXB жүйелерінің аталған екі класының рентгендік жарықырау қасиеттерін статистикалық тұрғыдан салыстыру. Атап айтқанда, ең жоғарғы рентгендік жарықырау мәні және оның өзгергіштік диапазоны қарастырылды. Зерттеу барысында Галактикадағы HMXB-пульсарлар туралы каталогтық деректер пайдаланылды (18 тұрақты және 64 транзиентті жүйе). және шамаларының үлестірімдері гистограммалар, қораптық диаграммалар (boxplot), жинақталған үлестірім функциялары (CDF) және Манн–Уитнидің параметрлік емес критерийі көмегімен талданды. Зерттеу нәтижелері екі класс үшін де мәндері ұқсас диапазонда орналасқанын көрсетті (шамамен эрг/с) және олардың үлестірімдері арасында статистикалық тұрғыдан мәнді айырмашылық байқалмайды. Сонымен қатар транзиентті жүйелер рентгендік жарықыраудың әлдеқайда кең өзгергіштік диапазонына ие екені анықталды. Тұрақты жүйелерде бұл көрсеткіш әдетте еседен аспайды, ал транзиентті жүйелерде өзгергіштік 4–5 реттік шамада, яғни есеге дейін артуы мүмкін. Бұл айырмашылық статистикалық тұрғыдан расталды (транзиентті жүйелерде вариабельділік жоғары, ). Осылайша, тұрақты және транзиентті HMXB жүйелері арасындағы негізгі айырмашылық олардың шектік рентгендік жарықырауында емес, аккреция режимінде екені анықталды. Тұрақты жүйелерде ықшам объект OB-супергигант жұлдыздың тұрақты жұлдыздық желінен үздіксіз зат аккретациялап, салыстырмалы түрде тұрақты рентгендік сәуле шығарады. Ал транзиентті жүйелер үзік-үзік аккрециямен сипатталады (мысалы, Be-жұлдыздың дискінен заттың эпизодтық түрде қармап алынуы), бұл олардың жоғары вариабельділігіне алып келеді.

1. Reig, P. Be/X-ray binaries. Astrophysics and Space Science, 332 (1–2), 1–29 (2011). https://doi.org/10.1007/s10509-010-0575-8

2. Tauris, T.M., van den Heuvel, E.P.J. Formation and evolution of compact stellar X-ray sources. In: Compact Stellar X-ray Sources (Cambridge: Cambridge University Press), 623–665 (2006). https://doi.org/10.1017/CBO9780511536281.017

3. Frank, J., King, A., Raine, D. Accretion Power in Astrophysics. 3rd ed. (Cambridge: Cambridge University Press, 2002). https://doi.org/10.1017/CBO9781139164245

4. Kreykenbohm, I., et al. High variability in Vela X-1: giant flares and off states. Astronomy & Astrophysics, 492 (2), 511–525 (2008). https://doi.org/10.1051/0004-6361:200809956

5. Chaty, S. High-mass X-ray binaries: optical/infrared counterparts and evolution. Advances in Space Research, 52 (12), 2132–2142 (2013). https://doi.org/10.1016/j.asr.2013.09.010

6. Okazaki, A.T., Negueruela, I. A model for the circumstellar disc of Be/X-ray binaries. Astronomy & Astrophysics, 377 (1), 161–174 (2001). https://doi.org/10.1051/0004-6361:20011083

7. Sidoli, L., Paizis, A., Postnov, K. INTEGRAL study of temporal properties of bright flares in supergiant fast X-ray transients. Monthly Notices of the Royal Astronomical Society, 457 (4), 3693–3701 (2016). https:// doi.org/10.1093/mnras/stw237

8. Walter, R., Lutovinov, A.A., Bozzo, E., Tsygankov, S.S. High-mass X-ray binaries in the Milky Way: a closer look with INTEGRAL. The Astronomy and Astrophysics Review, 23 (1), 1–71 (2015). https://doi.org/10.1007/s00159-015-0082-6

9. Kim, H., et al. Catalog of Galactic X-ray pulsars and high-mass X-ray binaries. The Astrophysical Journal Supplement Series, 267 (2), article 44 (2023). https://doi.org/10.3847/1538-4365/ace68f

10. Wilson-Hodge, C.A., et al. NICER and Fermi GBM observations of the first Galactic ultraluminous X-ray pulsar Swift J0243.6+6124. The Astrophysical Journal, 863 (1), article 9 (2018). https://doi.org/10.3847/1538-4357/aace60

11. Tsygankov, S.S., Doroshenko, V., Mushtukov, A.A., et al. Discovery of pulsations from a ULX transient in our Galaxy: Swift J0243.6+6124. Monthly Notices of the Royal Astronomical Society: Letters, 479 (1), L134–L138 (2018). https://doi.org/10.1093/mnrasl/sly116

12. Antoniou, V., Zezas, A., Hatzidimitriou, D., Kalogera, V. Star formation history and X-ray binary populations: the case of the Small Magellanic Cloud. The Astrophysical Journal Letters, 716 (2), L140–L145 (2010). https://doi.org/10.1088/2041-8205/716/2/L140

13. Lutovinov, A., Revnivtsev, M., Gilfanov, M., Sunyaev, R. INTEGRAL insight into the inner Galaxy: population of X-ray binaries. Astronomy & Astrophysics, 444 (2), 821–829 (2005). https://doi.org/10.1051/0004-6361:20042392

14. Mushtukov, A.A., Verhagen, P.A., Tsygankov, S.S., Lutovinov, A.A., Poutanen, J. On the magnetic field of the first Galactic ultraluminous X-ray pulsar Swift J0243.6+6124. Monthly Notices of the Royal Astronomical Society: Letters, 474 (1), L134–L138 (2018). https://doi.org/10.1093/mnrasl/sly116

15. Raguzova, N.V., Popov, S.B. Be–X-ray binaries and candidates. Astronomy Reports, 49 (8), 696–708 (2005). https://doi.org/10.1080/10556790500497311